Senden ötürü nerenin şivesi ?

Ilay

Global Mod
Global Mod
Senden Ötürü Nerenin Şivesi? Kelimenin Peşinden Bir Dil Tartışması

Senden Ötürü Nerenin Şivesi? Kelimenin Peşinden Bir Dil Tartışması

“Abi bu laf kesin Trakyalıların lafı değil mi: ‘Senden ötürü başımıza bunlar geldi.’”

Bu cümleyi ilk duyduğumda benim de aklıma doğrudan belirli bir yöre gelmişti. Özellikle “ötürü” kelimesinin konuşma içinde biraz esprili, biraz da yöresel bir tınısı olduğunu düşünüyordum. Sonra bu ifadeyi farklı şehirlerden insanların kullandığını fark ettim. Daha ilginci, internette “senden ötürü” ifadesini aradığımda bazı kullanıcıların bunu doğrudan Trakya ağzıyla ilişkilendirdiğini gördüm. Örneğin bir forum tartışmasında “senden ötürü” ifadesi Trakya şivesi örneği gibi kullanılmış.

Fakat burada önemli bir problem var: Bir kelimenin belirli bir yöreyle özdeşleşmesi, onun gerçekten o yöreye ait olduğu anlamına geliyor mu?

Bence “senden ötürü nerenin şivesi?” sorusunu yalnızca “Trakya” veya “Karadeniz” diye cevaplamak, dilin nasıl çalıştığını fazlasıyla basitleştiriyor. Çünkü “ötürü” kelimesinin kendisi Türkiye Türkçesinin yalnızca belli bir yöresine ait bir unsur değil. Üstelik tarihî Türkçe metinlerde de “senden ötürü” biçiminde kullanıldığı görülüyor. Dolayısıyla burada yöresel bir şive unsurundan çok, yaygın ve tarihî bir Türkçe kullanımın bazı bölgelerde daha belirgin biçimde yaşaması söz konusu olabilir.

“Ötürü” Kelimesi Gerçekte Ne Anlama Geliyor?

Önce kelimenin kendisinden başlamak gerekiyor. “Ötürü”, temel olarak “dolayı, sebebiyle” anlamı taşıyan bir edattır ve kendisinden önceki kelimenin ayrılma hâlinde kullanılmasını ister.

“Senden ötürü” dediğimizde anlam kabaca “senin yüzünden”, “senin sebebinle” veya bağlama göre “senin nedeniyle” demektir.

Buradaki önemli nokta şu: “ötürü” kelimesi yalnızca günlük konuşmaya ait yeni ortaya çıkmış bir yöresel kelime değildir. Akademik dil bilgisi kaynaklarında da “senden ötürü” açık biçimde örneklenir. Kırklareli Üniversitesi açık erişiminde bulunan Türkçe gramer çalışmasında “ötürü” ayrılma hâli eki gerektiren takılar arasında gösterilir ve doğrudan “senden ötürü” örneği verilir.

Daha da dikkat çekici olanı, kelimenin tarihî kullanımının bulunmasıdır. Fırat Üniversitesi açık erişimindeki bir çalışmada eski Türkçe/Türk edebiyatı metinlerinden örnekler aktarılır ve “senden ötürü” ifadesinin “dolayı” anlamında, sebep bildiren bir yapı olarak kullanıldığı görülür.

Yani “senden ötürü” ifadesini yalnızca günümüz Trakya konuşmasına bağlamak tarihî açıdan da ikna edici görünmüyor.

Peki Neden İnsanların Aklına Trakya Geliyor?

İşte bence tartışmanın en ilginç kısmı burası.

Bir kelime veya ifade belli bir yörede çok sık duyulabilir. Üstelik o yöreye ait başka kelimeler, vurgu biçimleri ve konuşma melodisiyle birlikte kullanıldığında, tek başına standart Türkçede de bulunan bir kelime “şive kelimesi” gibi algılanabilir.

Trakya bunun güzel örneklerinden biri. İnternette Trakya kültürüyle ilgili içeriklerde “senden ötürü” ifadesinin özellikle mizahi ve yerel söyleyişlerle yan yana kullanıldığı görülüyor. Trakya temalı bir satış sitesinde “Senden Ötürü” ve “Kimden Ötürü” gibi ifadelerin doğrudan Trakya kültürel söylemi içinde kullanılması da bu algının internette nasıl güçlendiğini gösteriyor.

Fakat burada kanıt ile algıyı birbirinden ayırmak gerekiyor.

Bir internet sitesinin “senden ötürü” ifadesini Trakya temalı ürün üzerinde kullanması, kelimenin Trakya kökenli olduğunu kanıtlamaz. Aynı şekilde bir forum kullanıcısının “bu Trakya şivesidir” demesi de dilbilimsel kanıt değildir.

Bence bu ayrım forumlarda özellikle önemli. Çünkü kulaktan kulağa aktarılan bilgiler birkaç yıl içinde “kesin bilgi” gibi dolaşıma girebiliyor.

“Şive” mi, “Ağız” mı? Önce Terimleri Düzeltmek Gerekiyor

Bir başka sorun da “şive” kelimesinin günlük dilde çok geniş kullanılması.

Türkiye’de insanlar “Karadeniz şivesi”, “Ege şivesi”, “Trakya şivesi”, “Doğu şivesi” gibi ifadeleri rahatlıkla kullanıyor. Ancak dilbilimsel çalışmalarda bölgesel konuşma farklılıklarının incelenmesinde “ağız” kavramı önemli bir yere sahip.

Türk Dil Kurumunun ağız araştırmaları kapsamında Türkiye Türkçesinin farklı bölgelerindeki fonetik, söz varlığı, biçim bilgisi ve söz dizimi özellikleri sistematik olarak inceleniyor. TDK'nin Türkiye Türkçesi Ağızları Atlası çalışması da Türkiye'nin 81 ilini ve Türkiye Türkçesinin konuşulduğu bazı yurt dışı bölgelerini kapsayacak biçimde tasarlanmış durumda.

Bu ayrıntı bize şunu gösteriyor: Türkiye'de “şive” diye tek parça bir bölgesel konuşma sistemi düşünmek yerine, çok daha karmaşık ve yerel farklılıkları olan bir ağız coğrafyasından söz etmek gerekiyor.

Nitekim Türkçe Atlası projesi de il, ilçe ve köy düzeyinde fonetik, morfolojik, sentaktik ve söz varlığı özelliklerini ayrı ayrı incelemeye çalışıyor.

Dolayısıyla “Senden ötürü nerenin şivesi?” sorusunun bilimsel karşılığı aslında “Bu ifade hangi yörede ağız özelliği olarak diğer bölgelere kıyasla belirgin biçimde kullanılıyor?” şeklinde kurulmalı.

Bu iki soru aynı şey değil.

Karadeniz Mi, Trakya Mı, Ege Mi?

İnternette bu tür kelimeler hakkında en sık yapılan hata, bir kelimeyi duyduğumuz bölgeyle kelimenin kökenini birbirine karıştırmak.

Örneğin Karadeniz'de bir kişinin “senden ötürü” demesi, ifadenin Karadeniz'e ait olduğunu göstermez. Aynı şekilde Trakya'da çok duyulması da kelimenin Trakya'da doğduğunu kanıtlamaz.

Üstelik “ötürü” kelimesinin tarihî metinlerde bulunması, meselenin çok daha eski olduğunu gösteriyor. TDK'nin yayımladığı akademik içeriklerde de “senden ötürü” ifadesinin tarihî edebî metinlerde kullanıldığı görülebiliyor.

Bu nedenle benim ulaştığım daha temkinli sonuç şu: “Senden ötürü” belirli bir ilin veya bölgenin özel şive kelimesi olarak tanımlanabilecek kadar sınırlı bir kullanım değildir.

Ancak bazı bölgelerde ifadenin daha karakteristik, daha sık veya belirli konuşma kalıpları içinde daha görünür olması mümkündür. Bunu belirlemek için yalnızca internet yorumlarına değil, saha derlemelerine bakmak gerekir.
 
Üst